Bugün alışveriş merkezleri modern kent yaşamının ürünü gibi görünür. Oysa farklı satıcıların aynı mekânda buluştuğu ticaret alanları binlerce yıldır var. Ancak sanayileşme, kentlerin büyümesi, otomobil kullanımının yaygınlaşması ve tüketimin gündelik yaşamın merkezine yerleşmesi, bugünkü modelin oluşmasını sağladı.
Antik Yunan kentlerindeki agoralar, mal alım satımının yanı sıra siyasal tartışmaların ve toplumsal ilişkilerin yürütüldüğü kamusal alanlardı. Roma İmparatorluğu'ndaki forumlar benzer işlevler üstlendi. Orta Çağ'da Avrupa'da katedrallerin çevresindeki pazarlar, İslam coğrafyasında çarşılar, bedestenler ve hanlar ticaretin başlıca merkezleri oldu. Anadolu'daki kapalı çarşılar ve hanlar ise farklı zanaatlar ile tüccârları bir araya getirdi.
18. yüzyılın sonlarından itibaren Paris ve Londra'da inşa edilen pasajlar, modern alışveriş merkezlerine yaklaşan bir düzen kurdu. Paris'te 1798'de açılan Passage du Caire ve Londra'da 1819'da açılan Burlington Arcade, mağazaları üzeri örtülü, yaya dolaşımına uygun yapılar içinde topladı. Cam tavanlar, aydınlatma ve vitrinler alışverişi hava koşullarından daha az etkilenen bir etkinliğe dönüştürdü.
Sanayi Devrimi'nin ardından üretim kapasitesinin ve kent nüfusunun artması, büyük mağazaların yaygınlaşmasına yol açtı. Paris'te 1852'de dönüştürülen Le Bon Marché, ürünlerin vitrinlerde sergilenmesi, fiyatların daha görünür hâle gelmesi ve müşterilerin farklı reyonlar arasında dolaşması bakımından yeni modelin öncülerinden biri oldu.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD'de banliyölerin büyümesi ve otomobil sahipliğinin artması, merkezî yerleşimler dışında yeni ticari alanlar gerektirdi. Avusturya doğumlu mimar ve şehir plancısı Victor Gruen, mağazaların yanında buluşma, yemek ve etkinlik alanları bulunan merkezler tasarlamayı amaçladı. Minnesota eyaletinin Edina kentinde açılan Southdale Center, 8 Ekim 1956'da hizmete girdi. Merkez 72 mağazayla birlikte buz pateni pisti, oyun alanı, postane ve restoran barındırıyordu.
Gruen'in tasarım anlayışı daha çok kent meydanı işlevlerine yaklaşırken, sonraki yıllarda alışveriş merkezleri mağaza, restoran, sinema ve eğlence işletmelerini bir araya getiren tüketim odaklı kompleksler hâline geldi. Türkiye'de modern model 1980'lerin sonu ve 1990'larda yayıldı. İstanbul Ataköy'de 1988'de açılan Galleria Ataköy, bu gelişimin öncülerinden biri olarak kabul edildi. 1990'lardan itibaren büyük şehirlerde yeni merkezler açılırken 2000'lerde AVM yatırımları hız kazandı.
Kaynak: Evrensel
